دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند (۳)
یادی از دکتر غلامحسین مصاحب
دایره‌المعارف‌نویسی به عصر روشنگری باز می‌گردد  


در بخش پیش (قسمت دوم) ضمن اشاره به دستاوردهای دکتر مصاحب یادآور شدم که ریاضیات جدید و منطق نوین(منطق علامتی) را به ایران وارد کرد و با تلاش وی علایم جدید ریاضی و حروف ایرانیک(حروف فارسی خوابیده) در دستور کار قرار گرفت. بحث در مورد دایره‌المعارف فارسی را پی‌می‌گیریم. اثر برجسته‌ای که بی تردید هسته وجودی دایره المعارف‌های آینده فارسی و زبان جدید علم خواهد بود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مُحقّق به دنبال مرجع تحقیق می‌گردد
بر خلاف مقّلد که وابسته به مرجع تقلید است، محقّق به دنبال مرجع تحقیق می‌گردد یکی از مراجع تحقیق، کتاب‌های چند دانشی، یعنی دایره‌المعارف است که در تحولات فکری و فرهنگی جوامع بشری، نقش مهم و دوران‌سازی داشته‌است.
...
جُدا از ارسطو که برای اولین بار اقدام به گردآوری اطلاعات بشری کرده‌است، تاریخ طبیعی «پلینی» Natural History (Pliny)‎ و مجموعه‌های بزرگ چینی، و... ــ از تلاش قدیمی بشر برای جمع آوری دانستنی‌هایش حکایت می‌کند.
گرچه از قدیم و ندیم دایره‌المعارف نویسی در جهان مرسوم بوده و بعضی از کتاب‌های قدیمی، به خصوص در جهان اسلام و ایران را نیز، می‌توان جزو اولّین دانشنامه‌های تخصصی دانست، اما کار علمی و نوین در دایره‌المعارف‌نویسی به ظهور رنسانس، عصر روشنگری و قرن هیجدهم باز می‌گردد که بخصوص در تحولات فکری اروپا تاثیر بسیار برجسته‌ای بر جای گذاشت و موجبات انقلاب کبیر فرانسه در ۱۷۸۹ میلادی را فراهم ساخت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
دایره‌المعارف دنیس دیدرو
یکی از نخستین و مهم‌ترین دایره المعارف‌هایی که تاثیر بزرگی بر پیشرفت علمی و فنی اروپا گذاشت، دایره‌المعارف دنیس دیدرو Denis Diderot (آنسیکلوپدی) بود که در جلب توجه دانشمندان و محققان به اهمیت دایره المعارف، نقش بارزی داشت. وقتی که دیدرو، دالامبر و روسو دایره‌المعارف معروف فرانسه را تالیف کردند، جهان اسلام نیز تاثیر پذیرفت و دایره‌المعارف‌های عمومی و تخصصی به زبان‌های گوناگون تدوین شدند. وقتی به دانشنامه‌های مشهور جهان رسیدیم دوباره به آنسیکلوپدی Encyclopédie برمی‌گردیم.
در میهن ما هم، «نامه دانشوران» تدوین شد اما اولین دایره‌المعارفی که به سبک نوین و با بکارگیری آخرین ضوابط علمی و فنی و صوری تدوین گشت، دایره‌المعارف مصاحب است که در ابتدا قرار بود هسته اصلی‌اش را ترجمه بخش‌هایی از دایره‌المعارف کلمبیا تشکیل دهد، اما دکتر مصاحب جدا از اینکه مطالب زیادی در باب فرهنگ و تمدن ایران و اسلام به آن اضافه کرد، پا را فراتر هم گذاشت و به نوآوری پرداخت. مقالات این دانشنامه به رغم کوتاهی، مستند،‌ دقیق و قابل استفاده هستند.
خوب است این نکته را یادآورشوم که گرچه نوشتن دایره المعارف، در جهان اسلام نیز پیشینه درازی دارد، اما خود این اصطلاح تقریبا جوان است حدود ۱۳۰ سال پیش پطرس بستانی که یکی از علمای مسیحی لبنان بود، انسیکلوپدیا را دایره‌المعارف ترجمه نمود که از آن پس مرسوم شد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کتاب‌های چند دانشی
اصطلاح انسیکلوپدیا Encyclopedia (کتاب‌های چند دانشی)، از دو واژه سیکل به معنی دایره و، ویدیا به معنی معرفت و دانش، ترکیب شده و پطرس بستانی با ترجمه لفظ به لفط واژه اروپائی – یونانی انسیکلوپدیا، معادل خوبی ساخته است.
...
تا آنجا که به کشورهای اسلامی و بخصوص ایران زمین بر می‌گردد، در گذشته روی کتاب‌های چند دانشی اسامی گوناگونی چون مجموعه، مخزن، جامع، مجمع، جوامع و مانند این‌ها گذاشته و یا در آخر عنوان کتاب، کلماتی چون علوم و فنون اضافه می‌کردند. برای مثال می‌توان به کتبی چون جامع العلوم امام فخر رازی، مخزن الفوائد فائق دهلوی، مفاتیح العلوم خوارزمی، جوامع العلوم ابن فریفون، اقسام العلوم ابوزید بلخی، نفایس الفنون شمس الدین محمد آملی، کشاف اصطلاحان الفنون تهانوی، و معجم البلدان و... اشاره نمود.
البته کتاب‌هایی هم هستند که در این مجموعه قرار می‌گیرند، اما از اسم‌شان نمی‌شود فهمید که در باره چیست، مثلاْ دره التاج از قطب الدین محمود شیرازی، نوادر التبادر از شمس الدین محمد دنیسری، و یا فرخ نامه جمالی و...،
رسائل اخوان الصفا، احصاءالعلوم ابونصر فارابی، مفتاح العلوم سکاکی، انموذج العلوم جلال الدین دوانی، و جوامع العلوم شعیاین فرینون و نفایس شمس الدّین محمد آملی... را می‌توان افزود.
...
برخی پژوهشگران سابقه تألیف کتاب‌های چند دانشی را در ایران به دوره پیش از اسلام می‌رسانند و کتاب بندهشن را که در موضوعات دینی، تاریخی و جغرافیایی است گونه‌ای کتاب چند دانشی در شمار می‌آورند. اما در دوره اسلامی تألیف این گونه کتاب‌ها از سده چهارم هجری و در شرق جهان ایرانی آغاز شد و نخستین آن به زبان عربی بوده‌است. تنها استثناء دانشنامه منظوم میسری است که کهن‌ترین مجموعه پزشکی به فارسی است که در ۳۲۴ ق نوشته شد و احتمال می‌دهند که ترجمه طب المنصوری محمد بن زکریای رازی باشد.
از سده پنجم هجری تألیف کتاب‌های چند دانشی به فارسی هم آغاز شد و از نخستین آن‌ها باید از دانشنامه علایی ابن سینا، جام جهان‌نمای ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان و نزهت نامه علایی شهمردان بن ابی الخیر رازی یاد کرد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
الفهرست ابن ندیم، نوعی دایره‌المعارف
در تاریخ تمدن اسلامی بسیاری از آثار بزرگ علمی، نوعی دایره‌المعارف و حتی به یک اعتبار دایره‌المعارف‌های تخصصی هستند. برای نمونه کتاب الفهرست ابن ندیم یک نوع دایره‌المعارف به شمار می‌رود. اگر چه محور اصلیش ذکر اسامی نسخه‌ها و کتب علمی قرون نخست هجری است ولی کتاب برحسب موضوع طبقه بندی شده و از این رو با رجوع به الفهرست ابن ندیم می‌توان رشته‌های علمی رایج در آن روزگار را که دانشمندان و علمای آن دوره در آنها صاحب آثاری بودند، پیدا کرد. بنابراین کتاب ابن ندیم یک نوع دایره‌المعارف کتاب شناسی است.
...
همچنین در حوزه علوم تجربی کتاب‌هایی مثل الحاوی رازی، قانون ابوعلی سینا، و ذخیره خوارزمشاهی(اثر اسماعیل جرجانی)، دایره المعارف‌های طبی محسوب می‌شوند، چرا که بخش عمده‌ای از اطلاعات نیاکان ما در مورد بدن انسان و...، در این کتب قابل ملاحظه است. یا در قرون اخیر کتاب‌هایی نظیر کشف الظنون حاجی خلیفه و کتاب‌های بزرگ فقهی و فلسفی همه، بفهمی نفهمی نوعی دایره‌المعارف به شمار می‌روند.
کتبی مثل شفا از ابن سینا...، جامع علوم عام است.
صبح الاعشاء قلقشمی، یک دایره‌المعارف ادبی است، یا نهایت الارب نویری، یک اثر بلاغی است که قابل تامل به نظر می‌رسد و در موسیقی هم به الاغانی ابوالفرج اصفهانی می‌توان اشاره نمود.
...
بیشتر کتاب‌هایی که اشاره شد و همچنین دایره‌المعارف‌گونه احصاء العلوم ابو نصر فارابی که از حدود ۱۰۰۰ سال پیش به دست ما رسیده و موضوعش تقسیم و تعریف علوم و ذکر فروع هر علم و تعریف آنها است. بیشتر این کتب به زبان عربی نگاشته شده‌ که طبیعی است. چون زبان عربی در گذشته حکم یک بانک علمی را داشته‌است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
در گذشته، دایره‌المعارف‌نویسی کاری ذوقی بوده‌است
نخستین دایره‌المعارف علوم فلسفی به زبان فارسی دانشنامه علائی است که با همت ابوعلی سینا، موضوعی (و نه الفبائی) نوشته شده‌است.
فراموش نکنیم که در دنیای گذشته، دایره‌المعارف‌نویسی کاری کاملا ذوقی بوده‌است. ازاین گذشته علوم به اندازه زمانه ما تخصصی و شاخه شاخه نشده بود. یک پژوهشگر و محقق، هم ستاره شناس بود، هم طبیب و هم شاعر و بر بسیاری از علوم هم اشراف داشت. اما در دنیای امروز، هیچ کس نمی‌تواند (به معنی دقیق کلمه) مدّعی تخصص همه جانبه باشد، به همین دلیل هر چه به زمان معاصر نزدیک تر می‌شویم، اهمیت کار گروهی در دایره‌المعارف نویسی بیشتر می‌شود.
...
دانشنامه نویسی به شیوه نوین که هم الفبایی باشد هم متّکی به اسناد و مدارک و هم مؤلفان آن در یک جا گرد آمده باشند با نامه دانشوران آغاز شد که در ۱۲۹۴ ق به دستور ناصرالدّین شاه قاجار بنیاد گردید.
این دایره‌المعارف که تنها بخشی ازآن تدوین شده با زندگی‌نامه ابن بابویه آغاز می‌شود و با شرح حال شاه‌نعمت‌الله‌ولی پایان می‌گیرد. دایره‌المعارف‌نویسی برای اولین بار از موضوعی به الفبائی و از کار فردی به کار جمعی ارتقاء می‌یابد...
ادامه دارد

دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند
 

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook