دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند (۴)
یادی از دکتر غلامحسین مصاحب
دانشنامه‌ای که رنگ و بوی ایرانی دارد 

 

در قسمت سوم اشاره شد دانشنامه نویسی به شیوه نوین که هم الفبایی باشد هم متّکی به اسناد و مدارک و هم مؤلفان آن در یک جا گرد آمده باشند با نامه دانشوران آغاز شد که در ۱۲۹۴ ق به دستور ناصرالدّین شاه قاجار بنیاد گردید.
...
 این بحث را دامه می‌هیم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کار جمعی، برنامه ریزی، آگاهی و احترام متقابل می‌خواهد
بعد از انقلاب چندین و چند دایره‌المعارف منتشر شده‌است. دایره المعارف تشیع، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه ادب فارسی (با تلاش آقای حسن انوشه)، دایره‌المعارف جامع ایران (به همت آقای صادق سجادی)، فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، دانشنامه زبان فارسی، دایره‌المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ...،
و، معجم المفهرس بحارالانوار (که شماری از روحانیون، آن را دایره المعارف می‌پندارند) و...
دایره‌المعارف آریانا(در افغانستان)، دایره‌المعارف ادبّیات و صنعت تاجیک(در تاجیکستان) و مشابه آن هم منتشر شده‌است.در بخش‌های بعد، از دایره‌المعارف ایرانیکا و زحمات دکتر احسان میرشاطر هم صحبت می‌کنم.
...
می‌توان گفت دایره‌المعارف مصاحب، که هنوز هم تازه و کارآمد است، هسته وجودی دایره المعارف‌های آینده فارسی و زبان جدید علم خواهد بود. این دایره‌المعارف باوجود کاستی‌هایی که دارد هنوز بهترین و علمی‌ترین دانشنامه‌ای است که در ایران تدوین شده‌است.
...
متاسفانه کار جمعی در ایران دشوار است و با ذائقه بسیاری از ما جور در نمی‌آید و شاید یکی از عللی که اغلب دایره المعارف‌ها در ایران ناقص مانده‌اند، نیز همین باشد. متأسفانه آن‌هایی توانستند کارشان را به پایان ببرند که به دست یک تن تدوین یافته‌اند، مانند دایره‌المعارف میرزا عبدالحسین خان سپهر، دایره‌المعارف اسلامی محمد علی خلیلی و قاموس المعارف مدرس خیابانی تبریزی.
تنها استثنا دایره‌المعارف فارسی است که تدوین آن به سرپرستی دکتر مصاحب آغاز شد. ایشان نیز، تا حرف غ به کار ادامه داد و سرانجام پس از حدود ۴۰ سال مجلد سوم و پایانی آن با دست کاری‌هایی به پایان رسید.
گردآوری پژوهشگران، گرفتن مقالات و ویراستاری متون، کار ساده‌ای نبود، بخصوص که ما بعضاْ یکدیگر را قبول نداریم و صاحبان زر و زور، هم به دانشوران و فرهیختگان میهنمان، امر و نهی می‌کردند و به رویشان تیغ سانسور می‌کشیدند و فرمان این را بنویس، آنرا ننویس، می‌دادند؟
یک مثال:
رژیم پیشین، به خاطر اینکه زمانی دکتر مصاحب در کتاب دسیسه‌های علی دشتی نوشته بود:
«رضا خان از روزی که وزیر جنگ شد قانون اساسی را نقض کرد و دشتی از او حمایت نمود...» ــ او را خودی محسوب نمی‌کرد. بخصوص که پشت جلد کتابش به استبداد شاهانه گوشه زده و نوشته بود:
«صفحات ناقابل این رساله را که قدمی است در راه مبارزه با نادرستی‌هایی که ایران را به وضع فعلی کشانیده‌است به روح پاک پدر بزرگوارم که بالاترین سرمشق فضیلت و تقوی بوده و در حیات خود عملاً راستی و درستی را به این حقیر آموخت تقدیم می‌دارد.»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
چرا به شیخ علی جاسوس ابودفه می‌گویند؟
دکتر مصاحب به جز کتاب «دسیسه علی دشتی»، نوشته دیگری دارد که گرچه با امضای نویسنده گمنام (در شماره ۱۵۰، روزنامه شفق ۲۳ مرداد ۱۳۲۴)، منتشر شده، اما به دلائلی از خود او است. عنوان مقاله این است:
چرا به شیخ علی جاسوس ابودفه می‌گویند؟
وی با اشاره به اینکه ابودفه، یعنی صاحب عبا، شرح می‌دهد که گویا به خاطر فساد...، نامبرده را از خانه‌ای بیرون می‌کنند...
و وی به جز عبا چیزی برای پوشاندن خودش نیافته، و به این دلیل مشهور به ابودفه شد. در مقاله فوق آمده، دقه به زبان بغدادی به معنی خال هم هست و شیخ علی در ایام جوانی، چنان‌که افتد و دانی، می‌خواست خود را تودل برو، و خوشگل جا بزند، به فکر افتاد که خالی بر چهره خود بیفزاید...
به همین مناسبت او را ابودقه گفتند یعنی صاحب خال
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
دایره‌المعارف و دکتر مصاحب از هم جدا شدند
کافی است حدود نیم قرن پیش، و نه امروز را که اینترنت و موتورهای جستجوگری چون گوگل، کار را آسان کرده، در نظر بگیریم تا به روز آمد بودن اطلاعات، کار دسته‌جمعی و همگامی با دانش‌های نوین، که از ویژگی‌های دایره‌المعارف مصاحب است، پی ببریم. این دانشنامه در مجموع ۳۵۷۱ صفحه دارد و رسم‌‏الخط یکسان، الفبای صوتی و برگردان‌ها و اختصارات خاص خود را دارا است.
آقای داریوش آشوری، بر این نظر است که در طول ۱۰۰ سال گذشته از جمله تجربه‌هایی که در عرصه تولید متن مدرن داشته‌ایم دایره‌المعارف غلامحسین مصاحب است. دایره‌المعارفی که در بسیاری از زمینه‌های تولید متن علمی دانشنامه‌ای مدرن، پیشگام بوده‌است. در این اثر به همه آنچه دقت علمی، ویرایش متن مقاله‌ها، درستی و روشنی بیان و همچنین مسائل خط و چاپ می‌طلبیده، در حد امکانات چهل– پنجاه سال پیش از این، اندیشیده شده و برای آن روش‌های تازه و بسیار ابتکاری به کار برده شده‌است.
...
پیش از این، دایره‌المعارف‌نویسی به سبک جدید در ایران مرسوم نبود. مقصود از سبک جدید ترتیب الفبایی مدخل‌ها و صورت علمی تنظیم مطالب هر مدخل با توجه به معیارهای بین‏‌المللی است.
دکتر مصاحب کارشناسان برجسته هر رشته را فراخواند. اما دقت و وسواسش باعث می‌شد بارها کارشان را پس بدهد، و داد همه را درمی‌آورد. کلمه به کلمه اطلاعات مربوط به هر مدخل باید با دقت و از منابع معتبر و دست اول فراهم می‏‌شدند.
زمانی برای یافتن اطلاعات درباره طول و عرض پل اهواز، هیئتی از تهران به راه افتاد تا آن را متر کند. بسیاری از اطلاعات جغرافیایی نیز اینگونه فراهم آمد. با این کار بود که معلوم شد چه ‏بسا اطلاعاتی که در اینجا و آنجا نوشته شده‌‏اند، غلط اندر غلط هستند. در نتیجه این همه سختگیری، دانشنامه‌ای پدید آمد که رنگ و بوی ایرانی داشت و در دقت و اعتبار با معتبرترین دانشنامه‏‌های جهانی، از دایره‌المعارف بریتانیکا و آمریکانا و فرید وجدی گرفته، تا، لاروس فرانسوی و تسدلر آلمانی و دایره‌المعارف شوروی، پهلو می‌‏زد و با اینکه بازی‌های روزگار، آزار دیگران، و روح حساس دکتر مصاحب که به انضباط و سخت کوشی نیز بها می‌داد، بین او، و دایره‌المعارف فارسی فاصله انداخت و در نیمه راه رهایش کرد، اما رنج و تلاش شبانه روزی او به برگ و بار نشست...
ادامه دارد

دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند
 

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook