دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند (۵)
یادی از دکتر غلامحسین مصاحب
پدیدآورندگان دایره‌المعارف مصاحب 

 

دکتر غلام‌حسین مصاحب (۱۳۵۸-۱۲۸۹) در خانواده‌ای فرهنگی، با پیشینه‌ی خدمات فرهنگی و اجتماعی ۳۰۰ ساله، در شهرستان نایین، در استان اصفهان، به دنیا آمد.
برخی از نیاکان او در شمار بزرگان دانش و ادب بودند. از جمله ملامصاحب شاعر که در عصر شاه عباس می‌زیست، نیای پدری‌اش ملامیرزا محمد که مورد احترام مردم بود. همین طور میرزا غلام‌علی خوشنویس، عبرت مصاحبی نائینی و...
در بخش پیش (قسمت چهارم) اشاره شد در طول ۱۰۰ سال گذشته از جمله تجربه‌هایی که در عرصه تولید متن مدرن داشته‌ایم دایره‌المعارف مصاحب است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پدیدآورندگان دایره‌المعارف مصاحب
سرپرست‌: غلامحسین مصاحب
معاونان: احمد آرام، محمود مصاحب
هیئت تحریریه
آرام، احمد
بدره‌ای، فریدون
مصاحب، محمود
بطحائی، احمد
مقربی، مصطفی
مکلا، ابراهیم
... 
نویسندگان دایره‌المعارف مصاحب 
آذر، دکتر مهدی: پزشکی
اصفیا، صفی: زمین‌شناسی
افشار، ایرج: کتابخانه و بعضی از اصطلاحات چاپ و کتاب
افشار شیرازی، احمد: معرفی کتاب‌های فارسی و عربی (ا- تا)
اقصی، رضا: شیمی
امیر ابراهیمی، مجید: حقوق
انور، منوچهر: تئاتر و سینما، هنر(نقاشی، مجسمه‌سازی، معماری، و هنرهای وابسته)
ایمن، دکتر ایرج: روانشناسی
بامداد، خانم بدرالملوک: خانه داری
بیانی، مهندس علیقلی: مهندسی، فناوری و صنعت
بیانی، دکتر مهدی: خط فارسی و خوش‌نویسان
حائری، مهدی: قرآن و مسائل قرآنی، فقه(به طور عمده بررسی مقاله‌های این موضوع ها)
حق‌نظریان، دکتر آوانس: ارمنی‌ها
خسروی، خسرو: جغرافیای ایران
دواچی، دکتر عباس: آفات نباتی
دولت‌آبادی، دکتر هوشنگ: زیست‌شناسی عمومی، پزشکی
ریاحی، تقی: نظام،‌بحریه، مهندسی، فناوری و صنعت
زریاب، دکتر عباس: فلسفه و کلام، تاریخ، تمدن، و فرق اسلامی، فقه، معرفی کتاب‌های فارسی و عربی، شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان و عربی‌زبان(جملگی از اواسط حرف «س» به بعد)
زرین‌کوب، دکتر عبدالحسین: تاریخ ایران بعد از اسلام، تصوف، کلام، تاریخ، تمدن، و فرقه‌های اسلامی، معرفی کتاب‌های فارسی و عربی، شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان و عربی‌زبان
شیکهر، پروفسور ایندو: برخی از مقاله‌های هند و پاکستان
صبا، خانم فاخره: موسیقی
صدیقی، دکتر غلامحسین: بعضی از مقاله‌های فلسفه
عدل، احمد حسین: کشاورزی، دامپروری
فاتح، مصطفی: اقتصاد و تجارت، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی
کاوسیان، سرهنگ محمد: هواپیمایی
گل‌گلاب، حسین: گیاه‌شناسی، بعضی مقاله‌های جانورشناسی
محقق، دکتر مهدی: بعضی از مقاله‌های اولیه در باب شاعران عرب
مرتضوی، دکتر تقی: قسمتی از مقاله‌های اقتصاد
مصاحب، خانم دکتر شمس‌الملوک: تعلیم و تربیت، نسائیات
مصطفوی، محمدتقی: آثار و بناهای تاریخی، هنری و باستانی ایران
معین، دکتر محمد: تاریخ ایران پیش از اسلام، دین زردتشتی
یارشاطر، دکتر احسان‌الله: زبان‌ها
... 
مترجمان و مولفان اولیه دایره‌المعارف مصاحب 
درآغاز کار که قرار بود دایره‌المعارف کولومبیا وایکینگ اساس کار قرار گیرد، مقاله‌های آن کتاب و فهرستی از بعضی از مقاله‌هایی که نظر به گنجاندن آن‌ها در دایره‌المعارف بود، به مؤلفین و مترجمان ذیل، که قبول همکاری در این امر را کرده بودند، واگذار شد و آنان کمابیش قدم‌های اولیه را در این راه برداشتند:
آذری، سهیل: ترجمه‌ی مقاله‌های مربوط به دین مسیح و تاریخ و جغرافیای امریکای شمالی
اکرامی، دکتر عباس: ترجمه‌ی مقاله‌های ورزش و تألیف بعضی مقاله‌های مربوط به ایران
پروین گنابادی، محمد: تألیف مقاله‌هایی در زندگی‌نامه‌ی شاعران فارسی‌زبان
حییم، سلیمان: ترجمه‌ی مقاله‌های مربوط به دین یهود
دانش‌پور، عبدالحسین: ترجمه‌ی مقاله‌های تاریخ و جغرافیای آسیا و افریقا
رهبر،‌ پرویز: ترجمه‌ی مقاله‌های مربوط به دین یهود
شفیعیها، محمدهادی: ترجمه‌ی بخشی از مقاله‌های تاریخ و جغرافیای اروپا
شیدا، حسن: ترجمه‌ی مقاله‌های جغرافیای اروپا
فروغ، دکتر مهدی: ترجمه‌ی مقاله‌های تئاتر و تألیف برخی از مقاله‌های در باب تئاتر در ایران
محجوب، دکتر محمد جعفر: اسطوره‌های ملی و کتاب‌های فارسی
مقدم، دکتر محمد: ترجمه‌ی مقاله‌های تاریخ اروپا و ادبیات سرزمین‌های امریکای جنوبی
...
آماده‌سازی و چاپ
سرلتی، ناصر(سرپرست)
درویش، احمد
صلصالی، حیدرقلی
محیی‌الدین کرمانی، مهدی
دربان، قاسم
تحویل‌دار، علی‌اکبر
همکاران دیگر
محمود محمودی، هرمز همایون‌پور، هرمز وحید، عباس جمال‌پور، جعفر صمیمی، احمد افتخار، گلوسالالری، پرویز میرحسینی، ابراهیم هاشمی، سید احمدیان، حسن آقای سید احمدیان، علی‌اصغر مهاجر.
...
همایون صنعتی‌زاده کرمانی
از حق نگذریم. بذر دایره‌المعارف مصاحب را «همایون صنعتی‌زاده کرمانی»، مترجم و مدیر انتشارات فرانکلین و از پیش‌کسوتان صنعت نشر ایران، کاشت و «سرخیر» این کار سترگ که در تاریخ چاپ و نشر و فرهنگ ایران بی‌همتا است. او بود.
...
به خاطر نقش ارزشمند ایشان در رابطه با دایره‌المعارف مصاحب، توضیح کوتاهی در مورد ایشان می‌دهم.
همایون صنعتی‌زاده کرمانی، خواهرزاده میرزا یحیی دولت‌آبادی نویسنده «حیات یحیی» و فرزند عبدالحسین صنعتی زاده، از اولین رمان نویسان ایرانی است. 
علاوه بر انتشارات فرانکلین، او بنیان‌گذار چندین مؤسسه فرهنگی و اقتصادی در ایران بود. شرکت سهامی افست، چاپخانه ۲۵ شهریور، سازمان کتابهای جیبی، کاغذ سازی پارس، کشت مروارید کیش، گلاب زهرا ... 
همچنین بنیانگذار شهرک خزرشهر بود و اولین فردی است که کشاورزی ارگانیک را بصورت کاربردی در ایران پایه ریزی نمود. 
چون او برای چاپخانه نیاز به کاغذ داشت و کاغذهای وارداتی پاسخگوی نیازهای کشور نبود، او تصمیم به تأسیس کارخانه کاغذسازی افتاد. او با استفاده از باگاس، تفاله نیشکر، بزرگترین کارخانهٔ کاغذ سازی ایران، کاغذ سازی پارس در نیشکر هفت تپه را تأسیس کرد.
... 
همایون صنعتی‌زاده مترجم هم بود. کتب زیر بخشی از ترجمه‌های او است: 
تاریخ کیش زرتشت، مری بویس، 
جغرافیای تاریخی ایران، ویلهلم بارتولد 
تاریخ سومر، ادوارد وولی
ایران در شرق باستان، ارنست هرتسفلد 
تاریخ هنر، رومیلا تاپار و پرسیوال اسپیر 
تأثیر علم بر اندیشه (رابطهٔ علم و دین)، ریچارد فاینمن 
جغرافیای تاریخی ایران پیش از اسلام 
شیراز در روزگار حافظ، جان لیمبرت 
بیست و سه قصه از تولستوی
... 
سازمان کتابهای جیبی، که هدف آن انتشار کتاب در قطع جیبی و بعدها در قطع پالتویی و با قیمت اندک بود، نیر ازجمله خدمات همایون صنعتی زاده است. بعد از انقلاب وی مدتی به زندان افتاد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
شد مُشتبه ز کعبه به میخانه راه ما
دکتر غلامحسین مصاحب، باغبان مهربان و دلسوز دایره‌المعارف که به قول داریوش آشوری در ره‌بردن به گوهر جویندگی و پویندگی علم مدرن و در درک و رعایت روشمندی علمی بی‌همتاست ـ گرچه نزدیک به چهل سال است به میهمانی خاک رفته اما، تا همیشه زنده است و حضور دارد.
انگار هنوز نشسته بر پشت میزی با انبوه کتاب‌ها در هوای گرم تابستانی، پاپیونش را باز کرده و کاسه لعابی آب یخ روی میز است و با بادبزن حصیری یزدی خودش را باد می‌زند و گرم تحقیق است و شعر خودش را زمزمه می‌کند:
شد مشتبه ز کعبه به میخانه راه ما
ای خوشتر از هزار یقین اشتباه ما
...
دکتر هوشنگ دولت آبادی، دوست صمیمی مصاحب، می‌نویسد: در سال ۱۳۴۸، یک بار به مصاحب گفتم باید برای شرکت در سمینار دو روزه‌ای به اصفهان سفر کنم. دکتر مصاحب که کمتر به سفر علاقه‌ای نشان می‌داد، خواست با من همسفر باشد، زیرا شنیده بود که در چهار باغ پایین، مردی به نام حاجی حبیب‌الله، کتابفروشی دارد و محتمل است در میان کتاب‌هایش، نوشته‌های قدیمی قابل استفاده وجود داشته باشد. بعد از رسیدن به اصفهان و استقرار در مهمانخانه اولین کار ما شناسایی دکان حاجی حبیب‌الله بود تا مبادا صبح روز بعد فرصتی از دست برود. روز بعد، قبل از رفتن به سمینار، دکتر مصاحب را تا دکان حاجی حبیب‌الله همراهی کردم و قرارمان بر این بود که عصر در مهمانخانه یکدیگر را ببینیم. اما عصر که بازآمدم اثری از ایشان نبود. چون حدس می‌زدم که از دکان کتابفروشی بیرون نیامده‌است، روانه چهار باغ شدم. وقتی به مغازه رسیدم، دیدم حاجی حبیب‌الله از نفس افتاده و از پیشخوان دکان، به مشتری خستگی ناپذیرش نگاه می‌کند. خود دکتر مصاحب هم که همیشه نمونه پاکیزگی بود، در کنار انبوهی از کتاب ایستاده بود و حالتی داشت که انسان را به یاد بخاری پاک‌کن‌ها می‌انداخت. تعداد زیادی از کتابهای حاجی حبیب‌الله به کتابخانه دکتر مصاحب انتقال یافت.
ادامه دارد

دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook