دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند (۸)
یادی از دکتر غلامحسین مصاحب
استاد بی‌همتای آموزش روشمندی 

 

در بخش‌های پیشین به روشمندی دکتر مصاحب اشاره شد و این که کار وی، چه در حوزه‌ی زبان و چه در هر نوع پژوهش علمی، اصول و پایه‌های قابل توضیح و قابل انتقال به دیگران داشت.
...
بحث دایره‌المعارف را دامه می‌هیم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
اگر همسنگ تلاش‌های مصاحب کوششی هست، نشان دهیم
وقتی جلد نخست دایره‌المعارف منتشر شد، کم نبودند کسانیکه به قدر آن کار عظیم پی بردند. مجتبی مینوی به دکتر مصاحب نوشت احترام بنده به مقام علمی و زحمت و کوشش شبانه روزی ده دوازده ساله شما به جهت نشر این مجلد بیش از آن است که به نامه‌ای بتوان ادا کرد.
دکتر غلامحسین صدیقی گفته بود به نام یک دانشجو، که به تعلیم و تعلم اشتغال دارد، از کوشش پُر ارج جناب عالی سپاسگزاری کرده با کمال مسرت این حُسن توفیق را به انجام‌دهندگان آن کار مهم اساسی که تحققش آرزوی مشتاقان علم و ادب بود تبریک می‌گویم...
دکتر ناتل خانلری نوشت با آن که به ظاهر در عالم علم و ادب سر و صدایی نیست، کارهایی مهم و سودمند انجام می‌گیرد که نشانه فعالیت‌های ثمربخش در این زمینه است. مهم‌ترین کتابی که در این دوران منتشر شده جلد اول دایره‌المعارف فارسی است به سرپرستی غلامحسین مصاحب...
درست آن است که این کتاب را در حکم یک واقعه مهم علمی و ادبی بشماریم...
آنچه باید ستوده شود این است که برای نخستین بار چنین کتابی با یک روش علمی، یا به قول مؤلف آن: با یک نظام معین تدوین می‌شود...
داریوش آشوری که در دوران دانشجویی امکان می‌یابد با دکتر غلامحسین مصاحب آشنا و همکار شود، گفته‌است او در ره‌بردن به «گوهر جویندگی و پویندگی علم مدرن» و در درک و رعایت «روشمندی علمی» بی‌همتاست و دایره‌المعارف فارسی هنوزهم یک اثر استثنایی و مبدأ دانشنامه‌نویسی مدرن در جامعه‌ی ما بشمار می‌رود. 
ایرج افشار، عبدالحسین زرینکوب، نجف دریا بندری، عباس زریاب خویی، مهدی محقق، احمد آرام، علی‌اشرف صادقی، هوشنگ دولت‌آبادی... و خیلی‌های دیگر کار دکتر مصاحب را ستودند. عبدالحسین آذرنگ به درستی گفته بود اگر همسنگ تلاش‌های مصاحب کوششی هست، نشان دهیم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
عوامل گوناگونی دست به دست هم دادند تا دایره‌المعارف فارسی پدید آمد. جدا از خصوصیات شخصی‌ دکتر مصاحب، هوش سرشارش، تحصیل در کمبریج، عشق عجیب به علم و تحقیق و تفکر در مبادی و ریشه‌های علم، باید شرایط دهه‌ی ۴۰ به بعد را هم در نظر گرفت. شرایطی که تا نیمه‌های دهه‌ی ۵۰ هم حاکم بود. آن شرایط، با همه‌ی خوب و بدش، از جهتی میدان را باز کرد.
به قول دکتر داریوش آشوری ایران در آن شرایط - که حالا حتا می‌توانیم اسمش را بگذاریم خفقان سیاسی - دینامیزمی پیدا کرده بود که می‌شد در آن کارهایی انجام داد.
از لحاظ امکانات مادی هم درآمد نفت افزایش پیدا کرد و برنامه‌های توسعه اقتصادی موفقی به اجرا گذاشته شد. مثلاً برنامه‌ی چهارم اقتصادی که در همین دهه‌ی ۴۰ انجام شد، در مقیاس ایران برنامه‌ی موفقی بود. بهرحال، و طبیعتاً آدم‌هایی که ابتکار داشتند و پرانرژی بودند و دلشان می‌خواست کاری بکنند، پیشگام می‌شدند. مرحوم همایون صنعتی‌زاده مؤسسه‌ی فرانکلین را تأسیس کرد که آثار خیلی بزرگی در همه‌ی زمینه‌های نشر در ایران داشت.
وی دنبال آدم‌های قابل می‌گشت، و ازجمله برای پروژه‌ی دایره‌المعارف به سراغ دکتر مصاحب رفت. او تنها کسی بود در ایران که می‌توانست این کار را بکند.
...
داریوش آشوری معتقد است فضای یخ‌زده‌ی زبان فارسی که محافظه‌کاری ادبی روی آن سوار بود، با ابتکارات و شیوه‌های مصاحب شکسته شد و بدون شک او نقش بسیار بزرگی در این قضیه داشت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مؤسسه ریاضیات
در سال ۱۳۴۵ مؤسسه تحقیقات ریاضی توسط دکتر غلامحسین مصاحب در دانشسرای عالی تأسیس شد. هدف ابتدایی مصاحب از تأسیس آن تربیت نیروی متخصص برای رفع کمبود استاد ریاضیات در کشور بود. در حال حاضر این مؤسسه، صرفاْ یک مؤسسه پژوهشی است که به انجام تحقیقات بنیادی در زمینه‌های ریاضیات محض، کاربردی، علوم کامپیوتر و آمار در سطح جهانی، برگزاری سخنرانی‌های علمی، سمینارها و کارگاه‌های تحقیقاتی، ارتباط با مؤسسات تحقیقاتی ریاضی دنیا، انتشار مقالات محققان مؤسسه و تربیت محققان ریاضی برای مؤسسات آموزش عالی می‌پردازد. این مؤسسه دارای یک باب کتابخانه تخصصی است.
...
دکتر مصاحب می‌نویسد: «سبب تأسیس مؤسسه ریاضیات این بود که دانشگاه‌های شهرستان‌ها و سایر مؤسسات تعلیمات عالیه روزافزون در توسعه بود، ولی اغلب آن‌ها فاقد معلم با صلاحیت برای تدریس ریاضیات در سطح لیسانس بودند، و در بسیاری از این مؤسسات دبیران ریاضیات، تدریس ریاضیات عالی را برعهده داشتند. حتی خود دانشگاه تربیت معلم از جهت مدرس ریاضیات سخت در مضیقه بود. به علاوه، تدریس ریاضیات عموماً به روش‌های منسوخ بود. بدین‌گونه بود که مؤسسه ریاضیات برای تربیت مدرسین ریاضی در سال ۱۳۴۴ تأسیس گردید و اولین دوره مدرسی در مهر ماه ۱۳۴۵ و آخرین دوره آن در سال ۱۳۵۷ دایر گردید.
مؤسسه ریاضیات از آغاز دو هدف را منظور نظر خود قرار داد: یکی تربیت مدرسین کارآزموده و مجهز با اطلاعات عمیق و کافی در ریاضیات جدید جهت تدریس در دانشگاه‌های شهرستان‌ها و دانشگاه تربیت معلم و سایر مؤسسات تعلیمات عالیه علمی، و دیگری، که هدفی دورتر بود، ایجاد مرکزی مجهز برای تحقیقات ریاضی و کسب جدید‌ترین اطلاعات در رشته‌های مختلف این علم.
مؤسسه ریاضیات به اهمیت فوق‌العاده ریاضیات در دنیای کنونی، نه فقط در علوم و صنایع و حتی در زندگی روزمره در این عصر، بلکه در پرورش قوای ذهنی و انضباط فکری جوانان این آب و خاک، نیز به خوبی وقوف و ایمان داشت و، به همین جهت، در رسیدن به منظورهای خود از هیچ مجاهدتی فروگذار نکرد.
رسیدن به مقصود اول، یعنی تربیت مدرس ریاضیات، در درجه اول موقوف بود به تأسیس کتابخانه‌ای مجهز نظیر آنچه در دانشگاه‌های معتبر دنیا هست و، ثانیاً، به استخدام استادان عالی‌مقام خارجی برای تدریس بعضی از رشته‌های ریاضیات عالی جدید.
تأسیس کتابخانه‌ مخصوصاً به سبب عنایتی که روسای دانشگاه تربیت معلم همواره نسبت به مؤسسه ریاضیات داشته‌اند و دارند نسبتاً به آسانی انجام‌پذیر بود، به طوری که در حال حاضر (دهه چهل) کتابخانه مؤسسه مشتمل بر ۶۰۰۰ مجلد از جدیدترین و معتبرترین کتاب‌ها و مآخذ در همه رشته‌های ریاضیات محض و نیز آثار بعضی از اساتید بزرگ گذشته که مورد نیاز هر محققی است می‌باشد و به علاوه مشترک قریب چهل مجله مشهور جهانی ریاضیات است. کتب جدید‌الانتشار معتبر از ممالک مختلف منظماً برای کتابخانه خریداری می‌شد تا کتابخانه مؤسسه همواره مرکزی مجهز برای تحقیقات ریاضی باشد.
اما در باب استخدام استادان عالی‌مقام خارجی، نظر به اهمیت فوق‌العاده ریاضیات در دنیای کنونی و احتیاج شدیدی که در همه ممالک به ریاضیدانان برجسته هست، استخدام استاد خارجی کاری بس دشوار بوده‌است. با وجود این، این مؤسسه از بدو تأسیس تاکنون، در امر استخدام اساتید خارجی نسبتاً موفق بود. در سال‌های گذشته آقایان پروفسور هنریک سلبرگ، ریاضیدان نروژی، پروفسور جان مکناتن ویتاکر، ریاضیدان انگلیسی، دکتر س٫گ.هالورسن، ریاضیدان نروژی، دکتر آ.شتاینر، ریاضیدان سوئیسی، و پروفسور میخائیل یاکوولیچ آنتونوفسکی، ریاضیدان اهل اتحاد جماهیر شوروی، در مؤسسه ریاضیات تدریس کرده‌اند.
...
تا زمان دکتر مصاحب و پیش از تاسیس موسسه ریاضیات، ریاضیات در دانشگاه‌های ایران در سطح بسیار نازلی بود. در سال‌های ۳۸ -۳۹ از تئوری مجموعه‌ها و ریاضیات مدرن، اصلاً اسمی نبود. دکتر مصاحب آمد و بر پایه مقدمه‌ای که سال‌ها قبل فراهم کرده بود، یعنی همان کتاب مدخل منطق صورت، برنامه‌ها را تغییر داد و طرحی بسیار پخته و در سطح بالا تنظیم کرد... و نگرش جدیدی را در ریاضیات ایران به وجود آورد.
 
بنا بر آنچه شاگردان دکتر مصاحب گفته‌اند، مدخل منطق صورت که در سال ۱۳۳۴ نوشته شده، تئوری‌های قیاسی را که پایه کل ریاضیات و استدلال است به زیبایی تشریح می‌کند.
قبل از مصاحب شاید تئوری اعداد اصولا در ایران شناخته نشده بود، شناساندن تئوری اعداد که بنیان ریاضیات است از خدمتهای خیلی بزرگ ایشان است.
...
در پایان یک نکته را اضافه کنم. دکتر مصاحب مقاله‌ای دارد با عنوان: «کشف‌القناع یا اولین کتاب مثلثات». ابتدای مقاله می‌نویسد:
اروپایی‌ها تا شصت سال پیش طرح مسایل مثلثاتی را به صورت یک علم جداگانه به رگیومنتانوس از ریاضی‌دان‌های قرن پانزدهم میلادی نسبت می‌دادند. ولی چاپ یکی از آثار خواجه نصیرالدین طوسی موسوم به کشف‌القناع ثابت کرد که دویست سال قبل از رگیومنتانوس، این دانشمند بزرگ ایرانی مثلثات را به صورت رشته مستقلی از ریاضیات درآورده و کتاب جامع و نفیسی در باب آن تالیف کرده‌است.
دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook