شعر و رقص آجر، در آرامگاه امير منصور سامانی
گنبد کروی بر روی يک پلان مربع شکل 

 
 
به یاد پژوهشگر برجستهٔ ایرانی دکتر منوچهر ستوده که نخستین بار با اشاره او توجه من به این بنا جلب شد.

 بیش از ۸۰ سال پیش(۱۹۳۴ميلادی) در بخارا(ازبکستان)، مقبره امير منصور سامانی که قرن‌ها زير خاک مدفون بود، توسط باستان شناسان روسی کشف شد. بخارا از شهرهای مهم خراسان بزرگ در دوره اسلامی بوده‌است. 
شکل معمول اینگونه بناها پلان دايره وار بود. اما در ساخت مقبره سامانی برای نخستین‌بار، گنبد کروی بر روی يک پلان مربع شکل ساخته شده بود، و باستان‌شناسان گفتند اين انقلابی در هنر معماری و تکنيک ساختمان‌سازی بشمار می‌رود. آرامکاه مزبور در بخارا، به دستور شاه اسماعيل سامانی بنا شده‌است. 
... 
سامانیان نخستین فرمانروایان ایرانی پس از اسلام بودند که در سال‌های ۲۰۴ تا ۳۹۵ ه.ق. در خراسان و فرارود (ماوراءالنهر) پادشاهی می‌کردند. آنها خود را از بازماندگان ساسانیان می‌دانستند. تنها ساختمان بجامانده از این روزگار، آرامگاه امیر اسماعیل سامانی در بخارا است. به قول زنده یاد دکتر منوچهر ستوده عجیب‌ترین و زیباترین کارکردن با آجر را که در دنیا نظیر ندارد، می‌توان در این آرامگاه دید. «اینقدر با آجر بازی کرده، شکل‌های مختلف، چپ گذاشته، راست گذاشته، لبه آورده، لبه‌اش را گذاشته بیرون، چارکی کرده… اینهمه نقش با آجر واقعاً حیرت‌انگیز است.» 
... 
در فاصله سده‌های ۳ تا ۵ هجری قمری و با شکل‌گیری دولت‌های محلی و ملی، زمینه برای احیاء سنت‌های فرهنگی و هنری دوره ساسانی فراهم آمد و در این ارتباط سامانیان نقش کلیدی بر عهده داشتند. بنای مورد بحث که در آن عناصر معماری دوره ساسانی با معماری دوره اسلامی درهم تنیده، براستی یک موزه آجرکاری است. 
... 
مقبره امير منصور سامانی به شکل مربع است که هر ضلع آن ده متر دارد. این بنای چهار گوش، یک گنبد بزرگ نیم‌کره‌ای دارد و در چهار گوشه آن چهار گنبد کوچک بنا شده‌است. گنبدی که بر فراز اتاق چهارگوش با کمک سه کنج، احداث شده، قابل مقایسه با شیوه گنبدسازی در معماری پارتی ساسانی است. سادگی و موزون بودن اجزای این آرامگاه و تریین زیبای آن در سطوح داخلی و خارجی، این بنا را در زمره شاهکارهای معماری قرار داده‌است. 
در این بنا نگاره‌های گوناگون از آجرهایی که هیچ‌کدام شبیه همدیگر نیستند اما زیبا و موزون کنار هم قرار گرفته‌اند، چشم نواز است. آجرهایی که بر سطوح داخل و خارج بنا و ساختن حواشی انواع قاب‌ها و قاب‌بندی‌ها و حتی ایجاد لچک‌ها - لوزی‌های نامنظم و خمیده چهارگوشه قاعده گنبد - استفاده شده، براستی زیبا و باشکوه است. این بنا در مرکز شهر بخارا است و یکی از مهم‌ترین بناهای باستانی آسیای میانه بشمار می‌رود. گنبد بر فراز اتاق چهار گوشی به کمک کنج استوار شده و قابل مقایسه با شیوه گنبدسازی در دوره پارتی است و سبک آن شباهت زیادی به آتشکده‌های ساسانی دارد. 
اینطور که شنیده‌ام تا قبل از پیدایش سرامیک، حکاکی بر روی سنگ، هنر بسیار مشکل و بر روی آجر تقریباً غیرممکن بوده‌است. در آرامگاه مزبور از این شیوه به نحو شایسته‌ای استفاده شده‌است. راهنمای اهل بخارا می‌گفت گنبد کروی این بنا، سمبل آسمان، مکعب زیر آن سمبل کعبه، و ترکیب این دو با هم سمبل جهان است. 
فرم سبد مانندِ دیوارهای خارجی آرامگاه امير منصور سامانی به نحو زیبایی بازی نور و سایه را به نمایش می‌گذارد و چهار نمای این بنا در هر زمانی از روز به دلیل زاویه متغیر تابش خورشید شکل متفاوتی به خود می‌گیرند. 
... 
گفته می‌شود آرامگاه محمد علی جناح بنیانگذار پاکستان و آرامگاه کشته‌شدگان واقعه لهاک‌خان باوند در بجنورد از این بنا الگوبرداری شده‌است. 

پانویس  
پلان
پلان معماری Architectural plan، نقشه ای است که مهندس معمار آن را طراحی کرده و بنا به نوع آن، شامل اطلاعاتی چون طرح بنا، مشخصات و داده‌های فنی، جزئیات و … می‌شود. 
...
دکتر منوچهر ستوده
از دکتر منوچهر ستوده حدود ۶۰ جلد کتاب و نزدیک به ۳۰۰ مقاله به‌جا مانده‌است و او نخستین ایرانی است که اولین فرهنگ گویشی را به چاپ رسانید. کتاب‌ها و مقالات این پژوهشگر برجسته، نشانهٔ دلبستگی ژرف و عمیق او به تاریخ و دامنه و پیشینهٔ فرهنگ ایرانی است. خانه وی بسیار ساده بود و اتاقش در خانهٔ ییلاقی کوشکک جز انبوهی کتاب و یاداشت و یک زیلو و یک دست رخت خواب چیزی نداشت. وی ۲۰ فروردین ۱۳۹۵ در ۱۰۲ سالگی درگذشت. 
...
واقعه لهاک‌خان باوند 
بعد از شورش پادگان مراوه‌تپه(در استان گلستان و نزدیک مرز ترکمنستان)، که تیرماه ۱۳۰۵، رخ داد، لهاک‌خان باوند(فرمانده لشکر شرق) افسران و درجه‌داران پادگان را جمع کرد و نیّت خود را برای شورش و حمله به پادگانهای قوچان و مشهد با آنها در میان نهاد که تقریباً همه آنها با وی همراه شدند. 
لهاک‌خان و نیروهایش راهی بجنورد شدند و آنجا از فرماندهان پادگان بجنورد خواستند همکاری کنند. آنجا عده‌ای پیشنهاد او را پذیرفته و تعدادی دیگر به مخالفت برخاستند که آنان را دستگیر و اعدام کردند. بعدها به دستور ارتش برای این افسران مقبره‌ای در بجنورد بنا گردید. 
قیام لهاک خان هم با اعزام نیرو و محاصره شورشیان درهم شکست...

...
سایت همنشین بهار
 

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook