کمیته مجازات (اواخر دوره قاجار)

 

در اواخر قاجار کسانی بودند که «ظرف» عمل شان «کمیته مجازات» بود که ده سال پس از انقلاب مشروطیت شکل گرفت.
 بعد از به توپ بستن مجلس و تعطیلی آن، مشروطه‌خواهان سر به گریبان بودند. سکوت مرگبار و خفقان سنگین پس از انحلال مجلس براستی آزاردهنده بود. قزاق‌ها مجلس را گلوله‌باران کرده و نمایندگان را تار و مار نموده، صوراسرافیل و ملک المتکلمین و… را در باغشاه به دار آویختند.
روس و انگلیس در امور ایران دخالت داشتند و عده‌ای از رجال و برخی جراید را عامل اجرایی خود کرده بودند. این وضع باعث شد که میرزا ابراهیم‌خان منشی‌زاده، اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده و محمد نظرخان مشکوه الممالک، یک انجمن سرّی تشکیل دهند و طرح تشکیل کمیته مجازات را بریزند. این واقعه مربوط است به حدود ۱۰۰ سال پیش (در اوایل شهریور ۱۲۹۵)
...
کمیته مجازات اقدام به ترور کسانی می‌کرد که به نظرش ایادی بیگانه بودند.
اعضای کمیته مزبور اگرچه مدتی بعد گیر افتادند و از عملیات بازماندند اما تا سالیان دراز از تهور و بی باکی و بعضاً وطندوستی‌شان یاد می‌شد. البته بودند فرهیختگانی چون ملک الشعرای بهار که بدرستی تفنگ‌بازی و انقلابی‌نمائی آنان را زیر سئوال می‌بردند.
متاسفانه افراد نه چندان خوشنامی که بیشتر شیفته شلیک کردن و عملیات بودند در کمیته مجازات برو و بیا داشتند.
...
میرزا اسماعیل خان رئیس انبار غله تهران نخستین کسی بود که ترور شد. کمیته مجازات اعلامیه داد که وی با بریتانیا رابطه داشته و مهم تر از آن قحطی ناشی از جنگ و احتمال فروش آذوقه تهران به نیروهای روس و بریتانیا، زیر سر او است.
عامل ترور او «کریم دواتگر» بود که چون خودش با رهبران کمیته سر ناسازگاری گذاشت دو سه ماه بعد قالش را کندند و ترور شد. کریم دواتگر پیشتر با شلیک‌کردن به شیخ فضل‌الله نوری و مجروح‌ساختن وی، اسم در کرده بود. او وقتی به زندان افتاد شیخ او را بخشید.
...
عملیات بعدی، ترور میرزا «عبدالحمیدخان متین السلطنه ثقفی» مدیر روزنامهٔ عصر جدید بود که اعضای کمیته او را وابسته اجانب می‌دانستند. آقا میرزا محسن مجتهد، میرزا احمدخان استوار معروف به ماژور استوار، احمدخان صفا، سردار رشید و منتخب الدوله، خزانه دار کل، سوژه‌های بعدی کمیته مجازات بودند که یکی بعد از دیگری کشته شدند. کمیته مجازات اعلامیه‌های خودش را مانیفست می‌خواند و در آن به بازگو کردن تاریخ سرزمین ایران از دوران پیش از اسلام تا عصر معاصر هم اشاره می‌کرد.
در اعلامیه‌های کمیته مجازات آمده بود:
ای مردم! ای ساکنین کره ارض بشنوید و به دیگران بگویید که سیاست روس و انگلیس در خانه ما جز ستم و فریب نبوده‌است…
...
عماد الکتاب خوشنویس صاحب نام آن دوران هم یکی از اعضای کمیته مجازات بود و او شب‌نامه‌های کمیته را می‌نوشت. تا آنجا که می‌دانم افراد زیر عضو کمیته مجازات بودند.
ابراهیم خان منشی زاده - اسدالله خان ابوالفتح زاده - محمد نظر خان مشکوه الممالک- میرزا محمد حسین عمادالکتاب سیفی قزوینی- کمال الوزاره – بهادر السلطنه کرد – سید مرتضی – اکبر خان – میرزا علی اکبر ارداقی – احسان الله خان دوستدار – حسین خان لله – رشید السلطان خلخالی – میرزا عبدالحسین ساعت ساز – کریم دوات گر
گفته می‌شود حیدرعمو اوغلی هم در تشکیل کمیته مجازات دست داشتهاست.
...
تابستان ۱۲۹۶ (اواخر تیرماه) با دستگیری بهادر السلطنه، مخفی‌گاه اعضای کمیته مجازات لو رفت و بیشترشان گیر افتادند. بعد از دستگیری آنان، وزیران و رؤسای نظمیه از سوی افراد ناشناس تهدید به ترور شدند و صمصام السلطنه رئیس الوزراء دستور آزادی مشروط زندانیان را داد. اما وقتی «وثوق الدوله» به نخست وزیری رسید بار دیگر دستگیری اعضاء کمیته مجازات از سرگرفته شد.
غیر از احسان الله خان دوستدار و کمال الوزاره (که اولی به قفقاز گریخته و دومی سخت بیمار بود) بقیه دستگیر شدند.
میرزا عبدالحسین ساعت ساز آزاد شد. حسین خان لله و رشید السلطان را که از عوامل ترور بودند دار زدند. مشکوه الممالک، عماد الکتاب، میرزا علی اکبر ارداقی، هر یک به پنج سال زندان و دیگر متهمان به زندان‌های کوتاه مدت محکوم گردیدند.
به بنیانگذاران کمیته مجازات (منشی زاده و ابوالفتح زاده) پانزده سال حکم دادند و قرار شد آن دو را به کلات نادری تبعید کنند. گفته شد حوالی سمنان هر دو قصد فرار داشتند و بر اثر تیراندازی ژاندارم‌ها کشته شدند.
_________________
زمان احکم الحاکمین است
زمان احکم الحاکمین است و ما حالا می‌فهمیم که «کمیته مجازات» ظرف مناسب و مطلوبی نبود و مظروف آن هم اگرچه اعضای فداکار و ازخودگذشته‌ای بودند و اعدامی هم داشتند و شکنجه هم شدند، اما به معنی واقعی کلمه، انقلابی و مردمی نبودند هرچند از انقلاب و مردم کم نمی‌گفتند و پز ضد ارتجاعی هم می‌دادند. کریم دواتگر پیشتر به شیخ فضل الله نوری هم شلیک کرده بود.
...
کمیته مجازات فقط تفنگ بدستان خوبی بودند. اندیشه حاکم بر آنها و روش برخوردشان با بیرون از خود، راه به آزادی نمی‌برد و با انتقام جویی‌های کور و انحصار طلبی و با کبر و غرور همراه بود. دوستان خودشان را هم تحمل نمی‌کردند و کریم دواتگر را از خانه اش به کوچه کشیدند و ترور کردند، وای به حال کسانیکه تنها انتقاد می‌کردند.
گوئی ظرف بی مظروف و مظروف‌های سر درگم و دوگانه‌ای بیش نبودند. از همین رو هم ظرف و هم مظروف لک زدند و آلوده شدند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پانویس
عمادالکتاب
بخشی از سریال تلویزیونی «هزاردستان» به کارگردانی علی حاتمی به کمیته مجازات اشاره داشت که البّته جزئیات آن با حقایق تاریخی دقیقاً انطباق ندارد. شخصیت «رضا تفنگچی» در سریال فوق بی شباهت به «عمادالکتاب»(محمدحسین سیفی قزوینی) نیست. خوشنویسی که زندگی‌اش با عضویت در «کمیته مجازات» دگرگون شد، از آوارگی گرفته تا زندان و تبعید. به جز کتابت شاهنامه فردوسی، نامه دانش‌وران ناصری، ترجیع‌بند هاتف اصفهانی و اوصاف‌الاشراف، نوشتن کتیبه‌های آرامگاه فردوسی، دارالفنون، دانشسرای عالی، مدرسه رضاییه، دانشگاه تهران و صحن خانقاه و مقبره صفی‌علی‌شاه از کارهای عمادالکتاب هستند.

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook