دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند (۲)
یادی از دکتر غلامحسین مصاحب
واژه‏‌سازی برای اصطلاحات علمی 

 

در بخش پیش اشاره شد زمینه‌ی بسیاری از اندیشه‌های ترّقی خواهانه که به درک بهتر جامعه از تساوی حقوق اجتماعی و ظلم ستیزی جوانان و زنان انجامیده، مدیون امثال علی اکبر دهخدا، محسن هشترودی، مهدی بازرگان، علی شریعتی، محمود حسابی، پروین اعتصامی، صادق هدایت، نیمایوشیج، احمد شاملو، عبدالحسین نوشین... و غلامحسین مصاحب است که در رشد افکار عمومی، از بسیاری از سیاستمداران تاثیر بیشتری داشته‌اند. این بحث را دامه می‌هیم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
دکتر مصاحب و روش پئانو
ریاضیات جدید و منطق نوین‌(منطق علامتی) را دکتر مصاحب در ایران بر سر زبان‌ها انداخت، اما وی با یک مشکل روبرو شد و آن اینکه بسیاری از علایم جدید را در میان حروف و علایم موجود ریاضی پیدا نمی‌کرد.
سفارش طرح علایم جدید ریاضی و حروفی از جمله حروف ایرانیک، نخستین بار به ‏وسیله ایشان انجام گرفت و آن ‏چه امروز به نام حروف فارسی خوابیده یا حروف ایرانیک می‏‌شناسیم، نخستین بار طرح آن از سوی وی سفارش داده شد تا فارسی‌‏زبانان نیز حروف ایتالیک فارسی داشته باشند.
وی این حروف را به‏ خاطر کاربرد وسیع آن برای کتاب آنالیز ریاضی سفارش داد و برای نخستین بار در میهن مان، آن را در همان کتاب به کار گرفت. این حروف را نخست، حروف دکتر مصاحب نام نهادند اما خودش درخواست کرد که نام آن را تغییر دهند و خود، واژه ایرانیک را برای آن برگزیده و به کار برد.
گرچه رعایت طبقه‌‏بندی موضوعی و تدوین حروف و رموزی چند متناسب با این طبقه‏‌بندی به گونه‏‌ای دیگر در آثار کهن فارسی و اسلامی سابقه داشت، اما هیچ محققی از روش موسوم به پئانو، بی نیاز نیست. دکتر مصاحب نخستین فردی در ایران است که از روش پئانو در تألیف آثار خود به ‏ویژه کتاب‌های ریاضی بهره گرفت.
...
جوزپّه پئانو (Giuseppe Peano (۱۹۳۲-۱۸۵۸ ریاضیدان ایتالیایی، از شخصیت‌های تأثیرگذار و پُریادگار در ریاضیات و منطق امروز است. یکی از کارهای وی در تألیف کتاب، روش شماره‌گذاری اوست که به نام خودش معروف است. در این روش عناوین اصلی را با یک شماره، عناوین فرعی را با دو شماره و عناوین فرعی‏‌تر را به نسبت فرعی بودن آن با سه شماره و بیشتر مشخص می‏‌کنیم. مثلاً عنوان اصلی سوم را با عدد ۳، زیر عنوان پنجم آن را با ۵-۳، و زیر عنوان ششم این عنوان فرعی را با ۶-۵-۳ شماره ‏گذاری می‏‌کنیم. این روش اینک رایج شده و کار پژوهشگران را ساده می‌کند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی
 یکی از دستاوردهای بزرگ دکتر مصاحب «تلاش‌هایی است که در عرصه‌ی غنی‌کردن زبان فارسی یا ساختن واژه‌ها کرد و اصطلاحات و شیوه‌هایی که برای این جریان پیش نهاد.» او از قابلیت‌های زبان فارسی برای معادل‌سازی اصطلاحات علمی غیرفارسی بهره گرفت و بیش از ۲۰۰۰ واژه ساخت که تعدادی از آنها در دایره‌المعارف فارسی به کار رفته‌است.
...
برای دکتر مصاحب، واژه‌‏سازی برای اصطلاحات علمی، اهمیت بسیار داشت و او در مورد وضع کلمات تازه در برابر لغات خارجی روش ویژه‌ای داشت. نشستی هفتگی در خانه خود تشکیل داده بود که در آن احمد آرام، صفی اصفیا، حسین گل گلاب و مصطفی مقربی و...حضور داشتند و معادل‌های فارسی برای واژه‌‏های علمی می‏‌ساختند.
کتاب فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی که در سال ۱۳۳۸ به چاپ رسیده، حاصل همان تلاش‌ها است. آنان مجمع خود را به شوخی «ضراب‌خانه» می‌گفتند، و واژه‌هایی را که می‌ساختند، مضروبات می‌خواندند.
...
واژه «به روز»، و «روز آمد» را دکتر مصاحب در برابر Up to date انگلیسی نهاد، اما روزآمدتر از خودش در آن زمان کسی دیگر نبود.
اگر به فهرست منابع و مآخذ کتاب‌های دکتر مصاحب مراجعه کنیم می‌‏بینم که کلیه مراجع مربوط را که تا تاریخ اتمام نگارش کتاب چاپ شده بودند، دارد. مراجعی به زبان‌های انگلیسی، فرانسه و آلمانی برای کتاب‌های ریاضی یا مثال‌ها و مسائل ریاضی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
باقیات صالحات دکتر مصاحب
  • مدخل منطق صورت ۱۳۳۴، انتشارات دانشگاه تهران، در ۷۰۰ صفحه
  • مجله ریاضیات عالی و مقدماتی ۱۳۰۹ - ۱۳۱۰
  • تاریخ ریاضیات تا زمان خیام
  • منطق ریاضی
  • شاهکاری به نام آنالیز ریاضی
  • تئوری مقدماتی اعداد، جلد اول ۱۳۵۳ در ۱۳۹۵ صفحه و جلد دوم ۱۳۵۸، در ۱۸۰۲ صفحه
  • توابع مستدیر،
  • جبر و مقابله با جداول لگاریتم،
  • براهین الجبر و المقابله عمر خیام،
  • تاریخ علوم ریاضی تا زمان عمر خیام،
  • هندسه مسطحه،
  • مثلثات(با همکاری احمد ارشمید)،
  • رسم فنی(با همکاری احمد ارشمید)،
  • فیزیک (...)،
  • همکاری در تدوین فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی (با احمد آرام، صفی اصفیا، حسین گل گلاب و مصطفی مَقرّبی)،
  • مجله‌ی ریاضیات عالی و مقدماتی (۱۳۰۹-۱۰)،
  • رساله‌ی دکتری که در جلد ششم مجله‌ی انجمن فلسفه‌ی کمبریج در سال ۱۹۵۰ میلادی چاپ شده‌است.
  • مقاله «کشف‌القناع یا اولین کتاب مثلثات»،
  • علوم تفریحی،
  • جبر مخصوص ۲ و ۳ متوسطه
  • جبر و مقابله با جداول لگاریتم
  • رساله در باب افراد خانواده‏‌های نادرستکار و شیخ علی دشتی
  • دایره‌المعارف فارسی، جلد اول، الف تا غ 
  • جبر و مقابله‌ی خیام (تهران ۱۳۱۷) که شامل متن عربی و ترجمه‌ی فارسی کتاب و تاریخ ریاضیات تا زمان خیام است. 
در این کتاب(جبر و مقابله خیام)، برای نخستین‌بار جایگاه علمی خیام در ریاضیات به‌ طور مستقل به زبان فارسی شناسانده شده‌است. تحریر مبسوط و مفصل همین کتاب در سال ۱۳۳۹ تحت عنوان «حکیم عمر خیام به عنوان عالم جبر» توسط انجمن آثار ملی انتشار یافت، که فصل سوم آن (ص ۷۷ – ۱۲۸) شامل تاریخ علم جبر تا زمان خیام است. جدا از کتاب مزبور، دکتر مصاحب مقالاتی درباره ی «جبر و مقابله ی خیام»، «جبر و مقابله ی خوارزمی»، و کتاب «کشف القناع» نصیر الدین طوسی نوشته‌است. وی همچنین در رساله‌ی کوچکی به نام ابوریحان بیرونی که در ۱۳۴۶ از طرف دانشگاه ملی ایران انتشار یافته، به بحث مختصری درباره ی کارهای علمی، از جمله آثار ریاضی این دانشمند پرداخته است.
ادامه دارد

دایره المعارف‌ها، شناسنامه‌های حقیقی یک ملت‌اند
 

 

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook