غبارزدایی از آینه‌ها
خلیل ملکی، آزادهِ آذر‌به‌جان
Khalil Maleki 

---

"درباره خلیل ملکی"
گفتگو با همایون کاتوزیان ‏
‏۱- خلیل ملکی در دوره رضاشاهی در سال ۱۳۱۶ از اعضای ۵۳ نفری بود که به زندان افتاد، در زندان به مارکسیسم رو آورد، ‏می‌خواستم از شما بپرسم خلیل ملکی در این دوره چه فهم مشخصی از «مارکسیسم» داشت؟ مارکسیسم ملکی در این دوره چه ‏مختصاتی داشت؟
ملکی در زندان کاپیتال مارکس را با هم بند هایش خواند و مارکسیست شد. درک او همان بود که آن دیگران داشتند یعنی ایدولوژی ‏مارکسیسم را راه نجات بشریت از فقر و اسارت می‌دانست. ‏
‏
۲- موضع ملکی در موضوع واگذاری نفت شمال چه بود؟
ملکی از پیشنهاد نفت شمال پشتیبانی کرد ولی بر خلاف احسان طبری و بعضی دیگر نگفت که جنوب ایران زیر نفوذ انگلیس است پس ‏باید شمالش هم زیر نفوذ شوروی باشد. ‏
‏۳- در تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان در درون حزب توده اختلاف‌هایی شکل گرفت، ملکی در درونِ این اختلاف‌ها چه جایگاهی ‏داشت؟
ملکی و کل اصلاح طلبان حزب توده با پشتیبانی آن حزب از فرقه و تحویل سازمان حزب در آذربایجان به فرقه مخالف بودند و چنانکه ‏پیش آمد شکست آن را پیش بینی کردند. ‏
‏
۴- ملکی در سال 1326 از حزب توده جدا شد، آیا نقد ملکی به انتترناسیونال سوم و استیلای اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی بر ‏احزاب چپ مبنای نظری داشت، برای مثال بر پایه اروکمونیسم و گرایش‌های چپ اروپایی منتقد شوروی بود؟
جدا شدن ملکی از حزب توده تحریف تاریخ است. کل اصلاح طلبان درون حزب یعنی هفتاد-هشتادنفر از کادرهای ‏درجه اول‏ آن از ‏جمله ملکی از آن انشعاب کردند.در آن زمان ارو کمونیسمی وجود خارجی نداشت و آنان هنوز به شوروی اعتقاد داشتند چنانکه وقتی ‏رادیو مسکو بلافاصله پس از انشعاب آنان را جاسوس امپریالیسم خواند و شوروی انشعاب را محکوم کرد آنان از تشکیل سازمان ‏جدیدی منصرف شدند. اختلاف آنان با رهبری حزب بر سر خیلی از کارهای آن - مثلا جریان آذربایجان که گفتیم - بود ولی اساسا بر ‏سر دو موضوع دور می‌زد. یکی عدم دموکراسی حزبی و دیگری پیروی بی چون و چرای رهبری از دستور‌های سفارت شوروی در ‏ایران. ‏
‏۵- آیا به نظر شما انشعاب ملکی از حزب توده در آن مقطع زمانی درست بود؟ و این انشعاب به ضعف حزب توده به عنوان یک نیروی ‏اپوزیسیون در مقابل دربار منجر نمی‌شد؟ آیا از نظر ملکی هیچ امکانی برای اصلاح رویه‌های موجود در حزب توده وجود نداشت؟
درست بر عکس شد چون کوه احد شوروی که پشت حزب توده بود انشعاب را محکوم کرد و رهبری آن از شر مزاحمان داخل حزب ‏که همان اصلاح طلبان باشند خلاص شد. ‏
‏۶- آیا انتقادهای ملکی به حزب توده که به نوعی تا پایان زندگی او ادامه داشت، در نهایت به یک صورت‌بندی تحلیل/نظری منجر شد؟ یا ‏که نه این انتقادها به اعتقاد منتقدان ملکی، فقط جنبه شخصی داشت که حتی کینه هم در آن دیده می‌شد. ‏
این حزب توده بود که به ملکی انواع کینه وری‌ها را کرد و اقسام تهمت‌ها را زد و حتی یک بار به انتقادات ملکی – البته جز فحش ‏دادن – پاسخ نگفت. حال آنکه ملکی از مواضع اصولی و منطقی از توده و شوروی انتقاد می‌کرد.‏
نیکوس پولانزاس در نقد دیکتاتوری پرولتاریا از مفهوم «سوسیالیسم دموکراتیک» استفاده می‌کنه، به معنای ایدئولوژی سیاسی مدافع ‏یک نظام سیاسی دموکراتیک در کنار یک نظام اقتصادی سوسیالیستی، شامل ترکیبی از دموکراسی سیاسی (معمولاً دموکراسی چند ‏حزبی) با مالکیت اجتماعی ابزارهای تولید. ‏
‏۷- در ایران، خلیل ملکی چه برداشتی از سوسیالیسم دموکراتیک داشت؟ آیا برای ملکی سوسیالیسم دموکراتیک یعنی نقد شیوه‌های غیر ‏دموکراتیک سوسیالیسم مانند «مارکسیسم-لنینیسم» و استالینیسم؟
برداشت ملکی دقیقا اصول اساسی سوسیالسیم و مردود شمردن "کاپیتالیسم دولتی" شوروی و حکومت وحشت استالینی بود. برای ملکی ‏سوسیالیسم بدون دموکراسی معنا نداشت ولی من نمی‌فهمم که به چه دلیل دموکراسی چند حزبی را باید دیکتاتوری خواند. انسان را به ‏یاد ۱۹۸۴ جورج ارول می‌اندازد. ‏
‏۸- سوسیالیسم دموکراتیک ملکی که می‌توان از آن به عنوان سوسیالیسم ایرانی هم یاد کرد، برای ملکی چه ویژگی‌هایی داشت؟
پاسخ به این سوال را باید در انبوه نوشته‌های ملکی یافت. ولی برای خالی نبودن عریضه می‌توان گفت که سوسیالسم او بر مبنای ‏آزادی‌های سیاسی و اجتماعی ، دموکراسی پارلمانی و عدالت اجتماعی با توجه به ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی ایران بود. ‏
‏۹- آیا برای ملکی میان لنینیسم و استالینیسم تمایزی وجودی داشت؟ ‏
پاسخ به این سوال را من در جایی ندیده‌ام ولی احتمالا منفی ست. ‏
‏۱۰- در پی استعفای محمد مصدق در تیر ۱۳۳۱ مخالفت بقایی با مصدق آغاز شد. چرا بقایی از مصدق جدا شد ولی ملکی هم چنان ‏حامی مصدق بود؟ دلایل حمایت ملکی از مصدق چه بود و یا اصلاً چرا خلیل ملکی پس از انشعاب از حزب توده به ملیون نزدیک شد؟ ‏آیا میان ملکی با ملیون قرابت فکری وجود داشت؟
ملکی تئوریسین نهضت ملی بود که در مجموعه نیروهای هوا خواه استقلال از دو بلوک شوروی و آمریکا و دموکراسی پارلمانی قرار ‏می‌گرفت. مصدق نماد آن نهضت بود و آلترناتیو به آن چیزی جز دیکتاتوری و وابستگی نمی‌بود چنانکه تاریخ ثابت کرد . به این دلایل ‏ملکی به دولت مصدق وفادار بود و وفادار ماند. اما نقد و انتقاد مساله دیگری ست که فقط بت پرستان آن را نفی می‌کنند. نقدهای ملکی ‏همه در راستای بهبود و پیشرفت امور بود و آخرین موردش کوشش او برای منصرف کردن مصدق از رفراندوم برای بستن مجلس بود ‏که بهانه لازم را به دست کودتا گران داد. ‏
‏۱۱- رویکرد ملکی به نهضت «ملی کردن صنعت نفت» چه بود؟
ملکی از هما ن ابتدا حامی پر و پا قرص و مبلغ و ناشر ملی کردن نفت بود.‏
‏۱۲- ملکی اگرچه حامی مصدق بود، اما نقدهای جدی هم به مصدق داشت، می‌خواستم از شما بپرسم این نقدها چه بود؟ و چرا با وجود ‏انتقادهایی که ملکی به مصدق داشت، ولی هم‌چنان بر این باور بود که باید از مصدق حمایت کرد حتی تا «جهنم»؟‏
پیشتر درباره موضوع نقد و انتقاد و اینکه چرا ملکی تا آخر به مصدق وفادار ماند توضیح دادم. نیروی سوم انتقادات بزرگ و کوچکی ‏به دولت مصدق داشت که الزاما به شخص مصدق مربوط نمی‌شد. مثلا آنها می‌گفتند که وزیر فرهنگ و آموزش و پرورش آدم خوبی ‏ست ولی برای اداره آن وزارتخانه مناسب نیست. ‏
یکی از انتقاد‌ها متوجه رد کردن میانجی گری بانک بین المللی در قضیه نفت بود. بانک حاضر بود برای دوسال به هزینه خود صنعت ‏نفت را اداره کند و در آمد آن را سه قسمت کند.یک قسمت را به ایران بدهد , یک قسمت دیگر را به انگلیس بدهد و قسمت سوم را ‏ذخیره کند تا ایران و انگلیس جزء حل نهائی مساله نفت بین خود تقسیم کنند. این در حکم یک آتش بس می‌بود که ضمن آن ایران و ‏انگلیس با مذاکره و روش‌های دیپلوماتیک اختلاف خود را حل کنند. مصدق مایل بود این پیشنهاد را بپذیرد ولی نزدیکان او خاصه کاظم ‏حسیبی رایش را زدند. و وقتی از حسیبی پرسیده بودند که آلترناتیو او به پیشنهاد بانک چیست ، گفته بود یک پیرمرد ‏نورانی‏ در خواب به ‏من گفت شما قطعا پیروز می‌شوید! رد کردن آن پیشنهاد سبب تحریم بین المللی نفت ایران و مصیبت اقصاد بدون نفت شد. حال آنکه اگر ‏آن پیشنهاد پذیرفته شده بود کودتا هرگز اتفاق نمی‌افتاد.‏
‏ یا حقوق زنان که ملکی و نیروی سوم سخت بر آن اصرار داشتند ولی دولت مصدق - ظاهرا بر اثر فشار یکی دو تن از علما - حاضر ‏به دادن حق انتخاب کردن و انتخاب شدن به زنان نشد. یک مساله مهم اصرار ملکی برای اجرای قانون بود. مخالفان راست و چپ ‏مصدق ظاهرا مجوز داشتند که هر تهمتی که می‌خواهند بزنند، هر آشوبی را بر پا کنند و هرتوطئه‌ای را بسازند بدون آنکه قانون ‏مزاحم‌شان شود. درمورد رفراندم هم که صحبت شد. انتقادات سازنده ملکی به اینها محدود نمی‌شود و تفصیل آن را می‌توان در کتاب ‏آخر من ‏‎-‎‏ خلیل ملکی ، سیمای انسانی سوسیالیسم ایرانی ، ترجمه عبدلله کوثر - خواند. ‏
‏۱۳- پس از کودتای 32 و شکست ملیون و پیروزی دربار، ملکی چه برداشتی از این شکست داشت؟ از نظر ملکی دلایل شکست جنبش ‏ملی چه بود و چرا دولت مصدق سقوط کرد؟
پاسخ به این سوال ساده است: آمریکا و انگلیس ، مخالفان راست مصدق و حزب توده , اشتباهات دولت مصدق.‏
‏۱۴- موضع ملکی در قبال کنسرسیوم چه بود؟ ‏
ملکی با کنسرسیوم مخالف بود ولی دست روی دست نگذاشت و محمد درخشش رئیس جامعه معلمین و نماینده مجلس را راضی کرد که ‏نطق مفصلی علیه کنسرسیوم را که خودش نوشته بود در مجلس بخواند. این نطق مثل توپ صدا کرد و بلا فاصله بعد به صورت کتابی ‏به چاپ رسید که چون ظاهرا نطق یک نماینده مجلس بود به جهت مصونیت پارلمانی آن زمان مجوز انتشار گرفت. ‏
‏۱۵- ملکی را در ایران مبدع ایده «نیروی سوم» می‌نامند، ملکی چه برداشتی از نیروی سوم داشت و چگونه این ایده را مفهوم‌پردازی ‏کرد؟
ملکی در نوشته هایش مثل "نیروی سوم چیست" ، " نیروی سوم پیروز می‌شود" و غیره نظریه نیروی سوم را شرح و تحلیل کرده است ‏و من نیز در کتاب‌های خاطرات سیاسی خلیل ملکی , مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران و کتاب اخیرم درباره ملکی به تفصیل ‏شرح داده‌ام . آن را نمی‌توان در اینجا خلاصه کرد. فقط این قدر می‌توان گفت که منظور استقلال از دو بلوک آمریکا و شوروی بود ‏ولی نه بی طرفی مانند سویس بلکه استقلال فعال با همکاری کشورهای مشابه که بعدها جهان سوم خوانده شدند. او می‌گفت که نیروی ‏سوم یک جناح چپ دارد که خواهان استفاده از روش‌های سوسیالیستی برای اداره جامعه است. ‏
‏۱۶- در نیمه دوم دهه سی، ملکی با اسدالله علم دیدارهایی داشت، موضوع این دیدارها چه بود؟ و چرا ملکی نه فقط دیدار با علم بلکه ‏دیدار با شاه را هم پذیرفت؟ شاه از ملکی چیزی می‌خواست؟ بعد از دیدار با شاه، ملکی از سوی مخالفانش «عامل حکومت» معرفی ‏‏‌شد، استراتژی ملکی در این مقطع برای ارتباط با دربار چه بود؟
اسدلله علم رهبر حزب مردم بود و حزب او یک برنامه اصلاح ارضی پیشنهاد کرده بود که ملکی در مجله نبرد زندگی سخت از آن ‏انتقاد کرده بود. به این جهت علم به دیدار او رفت . اما ملکی با شاه دو بار ملاقات کرد . بار اول در زمان مصدق بود که شاه از او ‏دعوت به ملاقات کرده بود و ملکی پس از تایید هیات اجرائیه نیروی سوم و شخص مصدق دعوت مزبور را پذیرفته و گزارش آن را ‏به حزب خود و مصدق داده بود. اما این مانع از آن نشد که چند ماه بعد یعنی پس از کودتا او را با توده ای‌ها در قلعه فلک الافلاک ‏محبوس کنند. ‏
بار دوم در سال ۱۳۳۹ بود که هم ملکی هم اللهیار صالح رهبر جبهه ملی دوم ‏به دعوت شاه با او‏ ملاقات کردند. ملکی خود دو سال پس ‏از آن ملاقات در نامه بسیار بلندی که به مصدق نوشت ان ملاقات را علنی کرد و کسی هم او را به این جهت "عامل حکومت" نخواند. ‏ملکی گزارش آن ملاقات را در نامه‌اش به مصدق داد که در کتاب نامه‌های خلیل ملکی در دسترس است. او اگر می‌خواست خود را به ‏شاه تسلیم کند شاه به جای اینکه اورا به اتهام "قیام علیه سلطنت مشروطه" و "کمونیسم چینی" محاکمه نظامی و محبوس کند دست کم ‏سناتور می‌کرد.‏
‏۱۷- به گفته یرواند آبراهامیان انتشار اسناد جدید از سوی آمریکا (وزارت امور خارجه و اسناد سازمان سیا) نشان می‌دهد که خلیل ‏ملکی «از آمریکایی‌ها پول می‌گرفته است؛ گرچه شاید نمی‌دانسته که این پول‌‌ها از آمریکا می‌آیند، البته اگر بخواهیم بگوییم نمی‌دانسته ‏است، باید او را خیلی خام‌خیال فرض کنیم.»، نظر شما در این باره چیست؟
ملکی به پول گرفتن از انگلیس ، از دربار و از سازمان امنیت متهم شده بود ولی این یکی تازگی دارد. هر وقت سندی منتشر کنند که ‏نشان دهد ملکی ازامریکا پول می‌گرفته من نظرم را اعلام خواهم کرد. به علاوه معلوم نیست که ملکی با ان همه پولهائی که می‌گرفت ‏چرا زندگی محقری داشت تا آنجا که دوسال پیش از مرگش ، پس از رهایی از آخرین زندان ، به جهت قطع حقوق باز نشستگی‌اش ‏تقریبا به شام شبش محتاج شده بود. ‏
‏۱۸- در جریان روی کار آمدن دولت «علی امینی» در اوایل دهه ۴۰، ملکی سیاست نیروهای نهضت ملی در مواجهه با دولت امینی ‏را مورد انتقاد قرار داد، دلیل حمایت ملکی از دولت امینی چه بود؟ چرا ملکی برخلاف جبهه ملی دوم و جریان‌های چپ، فکر می‌کرد ‏درگیری میان دربار و دولت امینی جدی است؟
در گیری میان شاه و امینی به شهادت تاریخ جدی بود. اما این تنها دلیلی نبود که ملکی می‌گفت امینی را نباید کوبید. او می‌گفت که امینی ‏با برنامه اصلاح ارضی ، مبارزه با فساد و گسترش آموزش و پرورش سر کار آمده . علاوه بر این ، شکست امینی به دست شاه بدون ‏اینکه جبهه ملی دوم جانشین او شود منجر به یک "دیکتاتوری سیاه" خواهد شد. او نمی‌گفت که باید از امینی پشتیبانی کرد, بلکه می‌گفت ‏نباید با او " وارد مبارزه حیاتی-مماتی" شد. می‌گفت جبهه ملی دوم باید خود را تبدیل به دولت سایه کند و ضمن انتقاد سازنده از امینی با ‏یک برنامه جدی مناسب - مثلا یک برنامه اصلاح ارضی - و سازماندهی موثر با امینی رقابت کند تا بتواند به رغم شاه جانشین امینی ‏شود. نتیجه چه شد؟ با امینی مبارزه حیاتی-مماتی کردند ، او به دست شاه شکست خورد و "دیکتاتوری سیاه" برای پانزده سال غالب شد. ‏
‏۱۹- در موضوع اصلاحات ارضی آیا ملکی از اصلاحات ارضی حمایت کرد؟ در موضوع انقلاب سفید چه‌طور؟
ملکی در مقابل اصلاح ارضی امینی یک برنامه آلترناتیو ارائه کرد . ولی هنگام رفراندم برای انقلاب سفید ازرهبری جامعه ‏سوسیالیست‌ها باز نشسته شده و دراتریش مشغول معالجه بیماری قلبی‌اش بود. ‏
‏۲۰- ملکی چه موضعی نسبت به نیروهای اسلامی داشت؟ به ویژه در وقایع خرداد 42؟ آیا ملکی از یک موضع سکولار، منتقد ‏نیروهای اسلامی بود؟
چنانکه گفتم ملکی در آن زمان بازنشسته و در اتریش مشغول معالجه بود. ‏
‏۲۱- پس از تقریبا پنج دهه ازدرگذشت خلیل ملکی، تاریخ معاصر ایران شخصیت‌ها بسیاری به خود دیده است، و بسیاری از این ‏شخصیت‌ها در تاریخ به فراموشی سپرده شده‌اند، چرا امروزهم‌چنان نام ملکی مطرح است.‏
اگر کارانگلیس وآمریکا نباشد، به دلیل تاثیری که در تاریخ معاصر داشت!‏
‏۲۲- به گفته تورج اتابکی و یرواند آبراهامیان، در سال‌های گذشته، «گرایش‌هایی برای قهرمان‌سازی و اسطوره‌سازی از ملکی شکل ‏گرفته‌اند»، می‌خواستم نظر شما را درباره این موضوع بدانم.‏
عجبا! پس از هزارسال تهمت وافترا وفحش و ناسزا اکنون که از ملکی تا اندازه‌ای اعاده حیثیت شده است آن را قهرمان سازی ‏می‌خوانند!‏
‏۲۳- مواجهه انتقادی خلیل ملکی با سیاست‌های حزب توده باعث شده برخی از او به عنوان اصلاح‌طلبی منتقد در مقابل جریان‌های چپ ‏یاد کنند. آیا میان اصلاح‌طلبی ملکی با آنچه در بستر سیاست امروز ایران «اصلاح‌طلبی» نامیده می‌شود، شباهت و نسبتی وجود دارد؟
ملکی خود چپ دموکرات بود و منتقد حزب توده و کمونیسم. او معتقد بود که با اصلاحات می‌توان به هدفهای انقلابی رسید و در عین ‏حال از ویرانگری‌های انقلاب پرهیز کرد. اصلاحاتی که او در نظر دا شت ربطی به مسائل امروز ندارد

 

 

 

برای ارسال این مطلب به فیس‌بوک، آیکون زیر را کلیک کنید:
facebook

HAMNESHINE_BAHAR@YAHOO.COM  /  HAMNESHINBAHAR DOT NET © 2012
بازچاپ مطالب این سایت با آوردن نام منبع آزاد است.